ค้างคาว เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเพียงชนิดเดียวที่บินได้ มันทั้งฉลาด คล้ายมนุษย์ และเต็มไปด้วยความลึกลับ แล้วทำไมต้องนอนห้อยหัว? กลางคืนมืดมิดมันบินได้ยังไง? ยิ่งน่าทึ่งกว่านั้น ค้างคาวยังถูกนักวิทยาศาสตร์ยกให้เป็น “ซูเปอร์ฮีโร่แห่งอาณาจักรสัตว์” เพราะอาจมีบทบาทสำคัญต่ออนาคตการบินในอวกาศ

ชาวจีนมักเชื่อว่าค้างคาวเป็นสัญลักษณ์แห่งโชคลาภ (photo:Pexel)

        หลายคนสงสัยว่าค้างคาวดูดเลือดจริงไหม? คำตอบคือ “จริง” แต่ไม่ต้องกลัว เพราะในไต้หวันไม่มีค้างคาวดูดเลือดเลย ทั่วโลกมีค้างคาวกว่า 1,400 ชนิด แต่กว่า 70% กินแมลง อีก 20% กินผลไม้หรือเกสร  และมีเพียง 3 ชนิดเท่านั้นที่กินเลือด ซึ่งอยู่ในอเมริกากลางและอเมริกาใต้ (แถม 2 ชนิดใกล้สูญพันธุ์แล้ว) ที่สำคัญ งานวิจัยพบว่าค้างคาวไม่สนใจเลือดคนเลย จริง ๆ แล้ว “ค้างคาวดูดเลือด” ใช้ฟันกรีดผิวหนังสัตว์ แล้วใช้ลิ้นเลียเลือด ไม่ได้กัดคอเป็นรูสองจุดเหมือนในหนังแวมไพร์ และเพราะเลือดมีน้ำมาก มันต้องกินเลือดถึง 1.4 เท่าของน้ำหนักตัว ถึงจะอิ่มเลยทีเดียว

        ทำไมค้างคาวต้องห้อยหัว? เจิ้งสีฉี (鄭錫奇) นักวิจัยจากศูนย์วิจัยและอนุรักษ์สิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น อธิบายว่า ข้อเท้าของค้างคาวเหมือนตะขอ นิ้วเท้ายาว ทำให้เกาะกิ่งไม้หรือผนังได้ง่าย พร้อมเอ็นพิเศษช่วยห้อยตัวโดยไม่ต้องออกแรง สบายและประหยัดพลังงานสุด ๆ  แต่ในมุมวิวัฒนาการ ถ้ามีงูหรือศัตรูใกล้แค่ปล่อยกรงเล็บก็สามารถใช้แรงโน้มถ่วงทะยานบินหนีได้อย่างรวดเร็ว นอกจากนี้ การห้อยหัวช่วยลดการสูญเสียความร้อน เพราะเท้าเกาะเพียงจุดเล็ก ๆ และเมื่อมีค้างคาวนับแสนตัวอยู่รวมกัน ก็ประหยัดพื้นที่ที่สุด คุณสวีเจาหลงยังเปรียบว่า “ค้างคาวคือยอดนักโยคะ” ทำท่า Headstand ได้สบาย ๆ และในช่วงจำศีล มันลดอุณหภูมิร่างกายต่ำกว่า 0°C และหัวใจเต้นเพียง 2 ครั้งต่อนาทีเพื่อประหยัดพลังงาน แม้ทำให้ฟื้นตัวช้า แต่ปลอดภัยกว่าอยู่บนพื้น เพราะศัตรูมักไม่ขึ้นเพดานถ้ำ

การห้อยหัวช่วยให้ค้างคาวเปลี่ยนพลังงานศักย์ให้กลายเป็นพลังงานจลน์ได้อย่างรวดเร็ว(photo:Pexel)

        ความสามารถสุดมหัศจรรย์ของค้างคาว คือ ค้างคาวใช้ เสียงความถี่สูง ส่งออกไปแล้วฟังเสียงสะท้อนเพื่อล็อกเป้าหมาย แมลงตัวเล็กกว่าหัวเข็มก็ไม่รอด แม้จะอยู่ไกลถึง 10 เมตร แต่เสียงอัลตราซาวด์ไม่ได้มีไว้แค่หาทิศทาง มันยังเป็น ภาษาสื่อสาร ด้วย เช่น แม่สอนลูกให้หากิน ลูกน้อยร้องอ้อนว่า “หิวแล้วนะ” หรือชวนกันไปกินอาหาร คลื่นเสียงส่วนใหญ่เกิน 20kHz จนมนุษย์ไม่ได้ยิน แต่บางชนิด เช่น ค้างคาวหางอิสระเอเชียตะวันออก เสียงยังจับได้ และเมื่อแปลงไฟล์ลดความเร็ว เสียงของ Dark Woolly Bat ยังคล้ายปลาโลมาเลยทีเดียว

        ค้างคาว…ซูเปอร์ฮีโร่แห่งโลกสัตว์ หลินชิงหลง(林清隆) เลขาธิการสมาคมค้างคาวไต้หวัน อธิบายว่า ค้างคาวบินด้วย “มือ” ของมัน นิ้วเพียงงอเล็กน้อยก็สร้างกระแสอากาศให้หักเลี้ยวว่องไว ดังนั้น เส้นทางการบินจึงแปลกตาและคาดเดายาก ยิ่งกว่านั้น เมื่อเทียบกับขนาดตัว ค้างคาวสามารถบินเร็วกว่าเหยี่ยวเพเรกริน หากรวมกับพลังการใช้เสียงสะท้อน จึงถูกขนานนามว่า “ซูเปอร์ฮีโร่แห่งโลกสัตว์” และอาจไม่ใช่แค่จินตนาการในหนังไซไฟ

สวีเจาหลงเล่าว่า นักวิทยาศาสตร์เคยพบค้างคาวจำศีลในถ้ำแคนาดา ร่างกายแข็งเหมือนแช่แข็ง แต่หัวใจยังเต้น และตอบสนองสิ่งรอบตัวได้  ดังนั้น NASA จึงคาดว่า ภายใน 15 ปี อาจไขความลับการจำศีลแบบค้างคาวได้สำเร็จ และคำตอบว่า “ไซไฟจะกลายเป็นจริงไหม?” อาจซ่อนอยู่ในตัวมันนี่เอง

พืชผลทางการเกษตรจำนวนมาก รวมถึงกล้วย ต่างก็พึ่งพาค้างคาวในการผสมเกสร(photo:Pexel)

        ค้างคาว…มนุษย์ย่อส่วนที่น่าทึ่ง ทั้งนี้ ค้างคาวเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม มี 5 นิ้วมือ-เท้า ฟันคล้ายมนุษย์ ส่วนใหญ่มีหัวนมเพียงคู่เดียว จึงออกลูกไม่เกิน 2 ตัว ถึงเป็นสัตว์กลางคืน แต่มีขนปกคลุมเต็มตัวช่วยพรางตัวจากนักล่า บางชนิดอายุยืนกว่า 40 ปี แม้เป็นพาหะไวรัสก็ไม่ป่วย นักวิทยาศาสตร์จึงศึกษาเพื่อค้นหากลไกภูมิคุ้มกันที่อาจช่วยมนุษย์ในอนาคต และค้างคาวกินแมลงเกือบครึ่งหนึ่งของน้ำหนักตัวทุกวัน หากท้องต้องกินเท่ากับน้ำหนักตัวทั้งหมด หลังคลอดชอบกินมอดเพราะสารอาหารสูง ช่วยสร้างน้ำนมให้ลูก และไม่ใช่แค่หากินเอง ค้างคาวยังช่วยชาวสวนกำจัดศัตรูพืช เช่น หนอนกระทู้ผัก จากงานวิจัยพบว่า ค้างคาว 1 ล้านตัวสามารถกินแมลงได้ 8.4 ตันต่อคืน